Waar voorheen voedingsdeskundigen zich vooral zorgen maakten over de enorme hoeveelheden die Nederlanders op hun borden schepten, is de strijd voor een gezond dieet uitgebreid naar domeinen ver buiten het bereik van het bestek op onze eettafels. Voedingsadviezen betreffen niet alleen de gezondheid van de eter zelf, maar ook die van de grond waarop voedsel verbouwd wordt en de effecten daarvan op de leefomgeving. Duurzaamheid, biodiversiteit en klimaatadaptatie zijn een integraal onderdeel van ons denken over eten. Dat geldt ook voor dit voorstel, over hoe gezonder eten tot een herinrichting van Foodvalley leidt. De landbouw in deze regio is in hoge mate gestoeld op de voedseladviezen van zestig jaar geleden, toen vlees en zuivel de ideeën over een gezond dieet domineerden.
De huidige, voornamelijk agrarische omgang met het land sluit niet aan bij de urgente opgaven waar Nederland mee te maken heeft. Het nu nog gangbare voedselproductiesysteem veroorzaakt 25 procent van de CO2-uitstoot en 60 procent van het verlies aan biodiversiteit. De afnemende waterkwaliteit vormt op termijn een bedreiging, ook voor de volksgezondheid. De hoge stikstofuitstoot van de intensieve veehouderij in Foodvalley schaadt de natuur en verschraalt het landschap.
De toekomst voor de boeren in het gebied is onzeker, met fysieke en psychische klachten tot gevolg. De landbouw behoort volgens onderzoek van 113 Zelfmoordpreventie en LTO Nederland tot de top drie van sectoren met de meeste zelfmoorden. De onderzoekers wijzen naar de steeds veranderende wet- en regelgeving. Vooral agrariërs in de veeteeltsector lijden onder een gebrek aan toekomstperspectief en ervaren stress door onduidelijk beleid en het gebrek aan bestuurlijke slagkracht. De negatieve beeldvorming rondom de agrarische sector is eveneens een boosdoener.
Dat er perspectief gecreëerd moet worden voor de agrariërs in Foodvalley staat buiten kijf. Net als dat de grond waarop ze leven en werken, en van waar ze Nederlandse monden voeden, moet bijkomen van decennialange uitputting. Dat vergt een herinrichting waarbij het toekomstig landgebruik voldoet aan de principes van de nieuwe Schijf van Vijf. Hierin is een sleutelrol weggelegd voor de boon. Bonen zijn niet alleen een voornaam bestandsdeel in het menu van de toekomst, ze zijn ook uitermate geschikt voor het gezond maken én houden van de bodem. Een combinatie van granen en bonen ligt, zo blijkt, ten grondslag aan de meest succesvolle landbouwsystemen. Omdat peulvruchten (zoals de tuinboon, kikkererwt en lupineboon) veel voedingstoffen in de bodem opnemen, is de toevoer van kunstmest niet langer nodig – een product dat al heel lang schadelijk is voor de volksgezondheid (hier en overzees) en de kwaliteit van het bodem- en watersysteem. De teelt van graan en bonen gaat samen met kleinschalige veeteelt, waarbij de dieren gevoed worden met lokale reststromen.
De transitie naar een dergelijk landbouwsysteem heeft in FoodValley vooral effect in het overgangsgebied tussen het agrarische middengebied en de Natura 2000-natuur van de Veluwe, waar uiteindelijk een stikstofvrije bufferzone zal moeten worden gerealiseerd. Beleidsmakers kiezen er nu nog voor om ontwikkelingen in deze strook te pauzeren, met uitzichtloosheid tot gevolg. Het is veel interessanter om op een aantal plekken in deze bufferzone uit te vogelen hoe de transitie naar een duurzame landbouw kan plaatsvinden, waardoor na verloop van tijd het landschap en de leefomgeving gezonder worden en boeren een geloofwaardig toekomstperspectief krijgen voorgeschoteld.
Putten kampt met een tekort aan voorzieningen en de vraag naar mantelzorg neemt snel toe. Hoewel gevoelens van angst en depressie hier minder vaak voorkomen, is de trend niet gunstig. De oplossing voor deze kwesties ligt deels in de bouw van collectieve woonvormen, soms in combinatie met regeneratieve landbouw. Door lege erven en vrijkomende agrarische gebouwen te herontwikkelen tot nieuwe woongebieden – zorgwoningen, coöperaties, meergeneratiewoningen, knarrenhoven – kan Foodvalley zich daadwerkelijk profileren als een aantrekkelijke en duurzame vestigingsplek. Dankzij de ligging bij de A28 en de spoorlijn Amersfoort-Zwolle zijn stedelijke voorzieningen goed bereikbaar. Met rotatie- en strokenteelt, langere rustperioden en precisielandbouw is in dit zogenoemde Nieuw Arcadië plaats voor een innovatieve en natuurinclusieve landbouw.
Ook Stroe ligt gunstig, nabij de snelweg A1 en het spoortraject Amsterdam-Berlijn. De internationale potentie is dan ook groot. Nu nog is de logistieke dienstverlening beeldbepalend, straks is het de beurt aan innovatieve vormen van voedselproductie. In het landschap komen living labs voor de agrarische variant van research & development: experimenten met kweekvlees, agroforestry, kruidenrijke graslanden en landgoederen waar noten, wortels en boombast uitgroeien tot ‘nieuwe smaakmakers’.
Bij Harskamp liggen de historische essen die het decor vormen voor een hedendaagse versie van het klassieke potstalsysteem. Vroeger graasden schapen op de heide waarna hun mest in een stal werd opgepot. Daarmee werd vervolgens het bouwland bemest. In het nieuwe potstalsysteem zijn het stedelijke afvalstromen – gft, bermmaaisel, reststromen uit de voedingsindustrie – die opgepot worden, gecomposteerd of vergist. Het leidt tot een nieuwe nutriëntenketen waarin reststromen uit de stad de bodems verrijken waarop het voedsel voor diezelfde stad geproduceerd wordt. De essen zijn als landschapstype weer zichtbaar en komen in gebruik voor strokenlandbouw – een systematiek die sowieso goed is voor waterberging, bodemherstel en klimaatadaptatie. Dit nieuwe voedselsysteem creëert mogelijkheden voor dorpen om aan de randen van de essen moderne hofjes en ecologische wijken te realiseren.
Aan de noordrand van Ede krijgt de relatie tussen stad en ommeland opnieuw betekenis. In dit karakteristieke slagenlandschap voltrekken agrarische activiteiten zich voornamelijk achter gesloten staldeuren. De nadruk ligt op het combineren van het beste van twee werelden. Zo kan bijvoorbeeld fruitteelt bestaande wijken van nieuw elan voorzien, terwijl in het buitengebied zorg- en recreatiefuncties de stad dichterbij brengen. Samen zetten deze plekken de deur open naar een toekomst waarin agrariërs perspectief hebben en een hoofdrol in het samenstellen van de gezonde menukaart van morgen.
