Alleen als bloedvaten, zenuwen en organen met elkaar in verbinding staan en in beweging blijven, is het menselijk lichaam gezond. Die logica geldt ook voor het ontginningslandschap in het grensgebied tussen Zuidoost‑Drenthe, Overijssel en het Duitse Nedersaksen. In het samenspel van mens, dier, plant, bodem en water is beweging de basis voor veerkracht en gezondheid.
In deze regio staat die natuurlijke beweging onder druk. Klimaatverandering, intensieve landbouw en de grootschalige veenontginning in het verleden hebben vitale processen vertraagd en soms tot stilstand gebracht. Water stroomt te snel weg, landbouwgronden drogen uit en sociale netwerken raken versnipperd. De gevolgen zijn zichtbaar in het dagelijks leven: bevolkingskrimp, gezondheidsachterstanden, eenzaamheid en een afname van de biodiversiteit.
Welzijn – of gezondheid en geluk – ontstaat als beweging mogelijk is: ontdekken, experimenteren, pionieren, ontmoeten, verbinden, uitwisselen, voor elkaar zorgen. Dat vraagt om investeringen in maatschappelijke voorzieningen en informele contacten, in een gezonde bodem en een robuust watersysteem, in veerkrachtige ecosystemen en lokale productieketens. Door het ontginningslandschap opnieuw te waarderen, kan de relatie tussen mens en omgeving herstellen – fysiek, sociaal en emotioneel. De term ‘beweging’ is als een methodiek, opgebouwd uit vijf lagen: ‘samenleving’, ‘water en bodem’, ‘natuur’, ‘nieuwe waarden’ en ‘over grenzen’.
De inzet op vijf bewegingen moet leiden tot toekomstplannen waarin bewoners en gebruikers zich herkennen. Dit betekent bestaande initiatieven naar een hoger plan tillen, rechtdoen aan het rijke verenigingsleven, de aanleg van recreatieroutes en het ondersteunen van boeren die pionieren met nieuwe vormen van landgebruik. Zo bevorderen de vijf bewegingen de transitie van losse systemen naar een samenhangend landschap – dat water en bodem herstelt, het cultuurlandschap waardeert en ruimte geeft aan regionale talenten.
De zes pijlers onder het begrip positieve gezondheid, namelijk lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren, sluiten hierbij aan. Zo ontstaat een manier van werken om een toekomstbestendig landschap te ontwikkelen dat voorwaarden schept voor gezond en veerkrachtig leven.
De vijf bewegingen zijn uitgewerkt in strategieën op regionale schaal en concrete interventies op lokale schaal. Ruimtelijke strategieën zijn bijvoorbeeld: het kenmerkende ontginningspatroon inzetten als verbinder (samenleving), een ‘wateraccu’ (met name om de infiltratiecapaciteit van de bodem te vergroten) als langetermijninvestering (water en bodem), een nieuw bouwplan voor het cultuurlandschap (natuur), het stimuleren van nieuwe regionale ketens (lokale waarden) en het aanjagen van regionale samenwerking (over grenzen).
Alle strategieën doen recht aan het rationele en rechtlijnige verkavelingspatroon en voegen daar nieuwe programma’s of functies aan toe. Het patroon van wijken bijvoorbeeld is een onderlegger voor kleinschalige strokenteelt, de historische linten voor het programmeren van buurtlinten. Vanwege de centrale ligging tussen Coevorden, Hardenberg, Ommen en Hoogeveen zijn ecologische verbindingen denkbaar met bestaande natuurgebieden in de omgeving. De introductie van een ‘vierde gewas’ in de reguliere rotatieteelt maakt het mogelijk om de bodem te herstellen zonder te ploegen. Dit verbetert de sponswerking – de bodem houdt hemelwater langer vast en vult de grondwatervoorraden aan voor toekomstige generaties. De teelt van sorghum of vlas stimuleert lokale ketens en de productie van biobased bouwmaterialen voor de renovatie of bouw van woningen.
Samen met deskundigen zijn deze strategieën vertaald naar concrete interventies – bedoeld voor alle soorten landschappen, bodemtypen en gebouwtypologieën. De gebiedsdoorsnede die hiervan is getekend werkt als instrument voor dialoog en ideeënuitwisseling tussen bewoners, boeren, ondernemers, beleidsmakers en andere sleutelspelers. Ontwerpers hebben de taak om die dialoog te faciliteren – bijvoorbeeld dus met zo’n doorsnede op ooghoogte. De doorsnede maakt de wisselwerking tussen de vijf bewegingen zichtbaar en laat zien dat elke interventie en elke speler een bijdrage levert aan het verkleinen van gezondheidsachterstanden.
Het bijbehorende financierings- en realisatiemodel is gestoeld op laaghangend fruit. Oftewel, interventies die relatief eenvoudig te realiseren zijn, maar een grote hefboomwerking hebben, krijgen voorrang. Dat geldt bijvoorbeeld voor de introductie van sorghum als vierde gewas, die de bodem herstelt en de transitie naar een keten van biobased bouwstoffen versnelt.
Het realiseren van een brede, holistische visie voor de regio is complex. De verschillende transitieopgaven, van water en bodem tot landbouw, natuur, gezondheid en economie, hebben een eigen ritme en zijn deels afhankelijk van externe factoren, zoals politieke besluitvorming, de invloed van de seizoenen, marktwerking of het beheer van de openbare ruimte. Die complexiteit kan processen belemmeren. Een nieuw soort planningsinstrument, een systeem van ‘verbonden tijdslijnen’, kan dit voorkomen. Deze dynamische tool stemt de verschillende ritmes op elkaar af en maakt kansen voor synergie zichtbaar. Zo wordt inzichtelijk waar bijvoorbeeld financiële middelen het meest effectief zijn. Het is de bedoeling om dit planningsinstrument in een vervolgtraject met lokale overheden en sleutelspelers uit te werken tot een praktisch hulpmiddel voor de uitvoering van deelprojecten. Ook is een financieringsmodel voor collectief eigenaarschap getest, over hoe samenwerking tussen partijen dient plaats te vinden, investeringen gebundeld worden en opbrengsten eerlijk verdeeld.
Het ontginningslandschap van Drenthe-Overijssel is straks een dynamisch systeem waar mens en omgeving elkaar versterken. Door ecologie, economie en samenleving in beweging te brengen, ontstaat een regio die veerkrachtig en gezond is. Met een landschap waar bewoners zich verbonden voelen, ontwikkelkansen liggen, ruimte is voor experiment en pionierswerk, en mensen samen bouwen aan een gedeelde toekomst.
