All Posts By

eowijers

Artikel: ‘Neem de tijd om ideeën te laten landen’

By Geen categorie

De winnende plannen voor Alblasserwaard-Vijfheerenlanden worden in het najaar getest in speciale gebiedsateliers. ‘Dan kunnen we echt uitproberen hoe we de juiste functies op de juiste plek krijgen.’

Doorbreken van impasses

Er is in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden heel wat afgepraat over de opbrengsten van de vorige zomer gehouden Eo Wijersprijsvraag. Normaal gesproken wekt dat weinig vertrouwen. U weet immers: eindeloze beraadslagingen in vergaderingen, tijdens informatiebijeenkomsten en op congressen getuigen doorgaans niet van een wil om projecten tot uitvoer te brengen.

Maar dit keer is het anders, benadrukt Kees de Haas. Volgens de secretaris van het regionale samenwerkingsverband is al het gepraat (in gemeenteraden, tijdens gebiedsbijeenkomsten, met bewonerspresentaties) juist het bewijs dat steeds meer mensen en partijen inzien dat acties nodig zijn om het Alblasserwaardse en Vijfheerense polderlandschap – waar sprake is van klimaatvraagstukken, een broodnodige vernieuwing van de landbouw en sociaaleconomische kwesties – op termijn aantrekkelijk en functioneel te houden. ‘Zo’n jaar van praten en overleggen is van groot belang om de neuzen dezelfde kant op te krijgen. In het begin was er best wat aversie tegen de ontwerpteams. Zo van: “Wie zijn die buitenstaanders die ons komen vertellen wat we moeten doen?” Door tijd te nemen voor goede gesprekken, door tijd te nemen voor het presenteren van de ideeën achter de winnende plannen, proberen we de argwaan stap voor stap weg te nemen.’ De Haas merkt dat de spanning tussen groepen afneemt. ‘Als we iets met de deelname aan de Eo Wijersprijsvraag hebben bereikt, is het wel het doorbreken van impasses. Eindelijk vinden de gesprekken over de toekomst van het landschap op constructieve wijze plaats.’

Liefde voor het landschap

Ook landschapsarchitect Peter de Ruyter, voorman van het winnende plan Meer Waard!, ziet dat die ‘tussentijd’ van praten en overleggen zijn vruchten afwerpt. ‘Het gaat niet alleen om het uitleggen van je ideeën, of het meenemen van mensen in jouw visie op het landschap. Het gaat ook om het opbouwen van vertrouwen. Niet alleen bij wethouders en raadsleden, maar vooral bij de boeren. Door corona was dat lastig, maar bij hen moet je eigenlijk op bezoek. Dan ontdek je pas wat ze beweegt en waar ze tegen aan lopen.’ Hij vervolgt: ‘Via de prijsvraag is een hoop ideeën op deze regio afgevuurd. Het heeft tijd nodig om dat in het gebied te laten landen. Wat helpt is de enorme liefde voor het landschap die ik hier bespeur, plus een aloude cultuur van naar elkaar luisteren.’ De Ruyter verwacht veel van het idee om een ‘huis van het landschap’ op te richten. ‘Daar kan het gesprek worden voortgezet, daar kan iedereen leren over hoe het met het landschap verder moet.’

Wethouders als ambassadeurs

Ook Valerie Koppelle van het team Transformatie vanuit kernlanden, ziet de intentie om aan de slag te gaan. ‘Bij de prijsuitreiking in Tilburg merkte ik bij de wethouders al een enorme trots. Ze gedroegen zich als ambassadeurs van ons plan. Ik merk dat er een enorme drive is om tot een goed plan te komen, waarmee ze onafhankelijk van de provincie en Den Haag vraagstukken te lijf kunnen.’ Maar ook Koppele voelde in het begin argwaan. ‘Het afgelopen jaar hebben we gebruikt om ons imago van buitenstaander weg te nemen. Door iedereen te laten zien dat wij geen eigen agenda hebben, maar de belangen van het gebied behartigen.’

Watersysteem leidend, juiste functie op de juiste plek

Om het geheugen op te frissen nog even de voorstellen van beide teams in een notendop. Peter de Ruyter en zijn team maken de bodemkwaliteit en het watersysteem leidend in het bepalen van het grondgebruik en de landschappelijke waarde die daaruit voortkomt. Om de ‘juiste functie op de juiste plek te krijgen’ stellen Valerie Koppelle en haar compagnons een handelingsperspectief voor waarmee per dorp specifieke vraagstukken – zoals de winning van duurzame energie of het herstel van stad-landverbindingen – van antwoorden worden voorzien.

Ervaringen delen in Ateliers

Om vanuit deze twee visies tot concrete plannen en maatregelen te komen is het de bedoeling om in het najaar op drie plekken ateliers te houden: in de laag gelegen Binnenwaard, rond de Zouweboezem en aan de rand van Vianen. ‘Het idee is om in de ateliers te delen wat er gebeurt en zaken uit te testen’, legt Kees de Haas uit. ‘Dus niet om tot een eindbeeld te komen, maar om een koers uit te stippelen waarin we samen aan het toekomstige landschap bouwen.’ Het is de bedoeling dat de winnende ontwerpers een rol krijgen toebedeeld. Koppele verwacht er veel van: ‘Ons uitgangspunt is om de juiste functies op de juiste plek te krijgen. In de ateliers kunnen we dat aan de hand van actuele opgaven, zoals de herziening van het watersysteem, de woningbouw of bosaanleg uitproberen. En dat niet alleen: we kunnen meteen testen hoe dit valt bij de mensen.’ Net als De Ruyter hecht ze veel waarde aan de gevolgen voor de agrarische bedrijfsvoering. ‘Wat voor type boer past straks in het testgebied, welk bedrijfsmodel hoort daarbij, wat voor financieel plaatje? Als we dat uitvogelen, komen we echt verder.’

Peter de Ruyter en Kees de Haas benadrukken dat in de ateliers hete hangijzers niet onbesproken mogen blijven. De Ruyter doelt onder meer op de sleutelrol van de waterschappen – ‘Een ander peilregime kan niet zonder hen’ – en de verlammende werking van stijgende grondprijzen. ‘Er wordt te snel gesteld dat voor een omslag naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw de grond moet worden afgewaardeerd. Maar waarom eigenlijk? Waarom drukken we de waarde van bodems alleen uit in economische opbrengsten, en niet in wat ze kunnen betekenen voor de opslag van CO2 of het verhogen van de biodiversiteit. Ik bedoel, hoezo wordt nat land lager gewaardeerd, terwijl het in periodes van droogte een onmisbare buffer is?’

Bewoners in actie

Naast dit formele traject blijkt de Eo Wijersprijsvraag ook onder bewoners effect te hebben gehad. Vanuit Arkel werkt Wilma Abspoel aan een eigen pilotproject, waarin ze ambtenaren van de gemeenten Molenlanden en Gorinchem overtuigde om gezamenlijk en vanuit verschillende disciplines naar de ontwikkeling van de plaatselijke ‘kernlanden’ te kijken. Ze vertelt hoe ze zich al jaren zorgen maakt over de dorps- en stadsranden in haar buurt. ‘Daar is de achteruitgang van ons landschap echt goed te zien. Het zijn de restzones waar boeren hun drijfmest uitrijden, waar vooral mais staat, en die op de rol staan voor een zonnepark of weer een bedrijventerrein. Wat niet helpt is dat de meeste gronden in handen zijn van investeerders – die de grond alleen als speculatieobject zien.’

Toen ze vorig jaar het team van Valerie Koppele aan het werk zag, wist Abspoel dat haar zorgen terecht waren. ‘Het inspireerde me enorm. Ik ben al tien jaar met die gebieden bezig en nu waren er deskundigen die mijn verhaal bevestigden. Het gaf me het laatste zetje om in actie te komen.’ Het is haar bedoeling om binnenkort een projectgroep van experts te formeren die met een brede blik verkent hoe in de dorpsranden actuele vraagstukken met elkaar in verband kunnen worden gebracht. Wie weet groeit haar pilot uit tot een vierde atelier.

Tekst: Mark Hendriks

Evaluatie 11e editie

By Geen categorie

De Eo Wijersstichting is al ruim drie decennia een onafhankelijke pleitbezorger voor de inzet van het regionaal ontwerp bij de aanpak van bovenlokale vraagstukken.

De elf prijsvragen die de Eo Wijersstichting sinds 1985 heeft georganiseerd, hebben befaamde winnaars opgeleverd. Het winnende ontwerp in de eerste editie, het door onder andere Dirk Sijmons bedachte Plan Ooievaar, bracht een verandering teweeg in het denken over rivieren en natuur. Het voorstel legde de basis voor het succesvolle rijksprogramma Ruimte voor de Rivier. Het plan Markeroog van West 8 – winnaar in 2006 – bereidde de weg voor de ecologische ontwikkeling van het Markermeer.

De missie van de Eo Wijers stichting – ‘stimuleren van ruimtelijke kwaliteit op regionaal niveau’ – is nooit ten einde. Want ondanks dat hedendaagse kwesties op het gebied van klimaatadaptatie, energietransitie, voedselproductie, mobiliteit of woningbouw bestuurlijke grenzen overschrijden, is een regionale benadering van deze opgaven lang niet vanzelfsprekend. Laat staan dat een rol voor het ruimtelijk ontwerp gegarandeerd is.

De stichting en de prijsvraag zijn de afgelopen jaren door een aantal kwartiermakers tegen het licht gehouden omdat onder andere werd geconstateerd dat de prijsvraag onvoldoende benut werd als kennisbron. Ook werd bevestigd dat de inspanning die deelnemende teams leverden niet in verhouding stonden tot de vergoeding. De elfde editie van de Eo Wijers Prijsvraag kende dan ook een nieuwe opzet.

De ervaringen met deze editie nieuwe stijl zijn via een evaluatietraject in beeld gebracht. De conclusies daaruit zijn samengevat in >> dit document . In het algemeen is deze elfde editie als succesvol ervaren. De 12e editie zal dan ook – op enkele details na – op dezelfde manier worden vormgegeven.

>> Lees hier de conclusies uit de evaluatie van de 11e Eo Wijersprijsvraag

Artikel: Ruim de kamer op

By Geen categorie

De toekomst van het Kempense platteland 

Op het platteland van Zuidoost-Brabant is het vooral zaak om de juiste functie op de juiste plek te krijgen. Een driedeling in gebieden biedt mogelijk houvast. ‘Het zet mensen aan het denken: past wat ik doe bij dit gebied, welk landgebruik is hier wenselijk?’

Wie een tijdje spreekt met plattelandsvernieuwer Mireille Winkelmolen over wat er in de Brabantse Kempen zoal moet gebeuren, kan de moed in de schoenen zakken. Want wat zijn de vraagstukken hier razend ingewikkeld. Een deel van de agrarische bedrijvigheid – waaronder veel intensieve veehouderijen – moet om naar een natuurinclusieve en circulaire bedrijfsvoering. De hoognodige omslag naar een duurzame energiewinning zal een stempel drukken op het aanzien van het landschap. De zandige ondergrond kampt niet alleen met wateroverlast, maar ook met langdurige periodes van droogte. Daarnaast laat de woningbouwopgave zijn sporen na: tot 2040 zijn in de steden en dorpen tienduizenden nieuwe huizen nodig. En dan hebben we het nog niet over de gevolgen van de stikstofdiscussie, de teruglopende biodiversiteit en de onzekere toekomst van de Kempense maakindustrie.

Niettemin maakt Winkelmolen tijdens het online interview een positieve indruk. Vanuit het Huis van de Kempen – waarin gemeenten, Rabobank, LTO en het waterschap vertegenwoordigd zijn – zet ze alles op alles om opgaven met elkaar in verband te brengen en in goede banen te leiden. ‘Gezien onze ligging bij de Brainport moeten we in staat zijn om slimme oplossingen te vinden voor de problemen waar we als regio én als individuele ondernemers voor staan.’

Geen hoeders

Maar Winkelmolen is niet naïef. In het Huis ondervindt ze hoe weerbarstig de praktijk is. ‘Het is waardevol dat bestuurders hier bespreken hoe het met De Kempen verder moet. Maar nog te vaak overheerst de korte termijn.’ Ze vervolgt: ‘De meeste opgaven worden sectoraal bekeken, binnen het eigen spoor behandeld. Terwijl ik pleit voor overlap. Door de droogte in verband te brengen met het streven naar kringlooplandbouw, door de maakindustrie te koppelen aan agrariërs die grondstoffen kunnen leveren, door klimaatadaptatie en biodiversiteitherstel te verbinden met een aantrekkelijk landschap.’ Maar, weet Winkelmolen uit ervaring, dat is makkelijker gezegd dan gedaan. ‘Ons landschap heeft geen hoeders. Het zou mooi zijn als organisaties boven zichzelf uitstijgen om gezamenlijk zaken aan te pakken.’

Om bestuurders daartoe te verleiden besloot ze met collega’s van natuurpark Groote Heide mee te doen aan de elfde editie van de Eo Wijersprijsvraag. ‘Ontwerpers kunnen ons handvatten geven voor zo’n langetermijnvisie. Waar willen we heen en hoe komen we daar? We wilden een perspectief van de eenentwintigste eeuw, een streefbeeld, een road map.’

Printplaat

Volgens Winkelmolen is de complexiteit in De Kempen terug te brengen tot één hamvraag: hoe krijgen we de juiste functies op de juiste plek? Mede hierom is ze gecharmeerd van het voorstel dat het team van BRO en Wageningen Environmental Research (WER) deed. Het plan Landschapsconnectoren is een methodiek om het Kempense mozaïeklandschap weer in balans te brengen. Of zoals de opstellers schrijven in de bij de prijsvraag behorende publicatie: naar een landschap waarin functies niet ‘zomaar’ ergens landen.

Om functies op de juiste plek te krijgen moeten we onze ‘kamer’ opruimen, vertelt architect Bas van Wetten die namens BRO aan het plan werkte. ‘De ruimtelijke ordening zit muurvast. Elke vierkante meter is vastgelegd, bestuurlijke agenda’s worden gestapeld in plaats van geïntegreerd. Het staat vernieuwend beleid en meervoudig ruimtegebruik in de weg. We moeten op zoek naar nieuwe principes waarmee we regio’s opnieuw inrichten en organiseren.’

Voor een nieuw ordeningsprincipe grijpt het team van BRO terug op de printplaat, refererend aan de voorloper van de computerchip waarmee de Eindhovense regio groot is geworden. Het bodem- en watersysteem is weer leidend voor de keuze wat waar kan plaatsvinden. Fysieke en virtuele netwerken vormen de ‘sporen’ waarlangs overheden, bedrijven en burgers initiatieven en projecten ontplooien. Waar sporen elkaar kruisen ontstaan mogelijkheden voor de kruisbestuivingen waar Mireille Winkelmolen zo naar verlangt.

Wonen op oude akkers

De metafoor van de printplaat – volgens de jury van de Eo Wijersprijsvraag een sterk middel om tot een ‘verrukkelijk landschap’ te komen – zong al langer rond op de burelen van de Metropoolregio Eindhoven, een samenwerkingsverband van 21 gemeenten. Op hun verzoek werkt BRO de methodiek uit voor de regionale voedselketen. Van Wetten: ‘We brengen alle netwerken in beeld die met onze voedselvoorziening te maken hebben – dus ook die van buiten de regio – plus alle bestaande en nieuw initiatieven, om zo tot een nieuwe ordening te komen.’

Mireille Winkelmolen ziet vooral kansen in de driedeling die uit de ‘printplaatmethodiek’ voortkomt: hoogtechnologische productielandschappen in de dekzandgebieden, woonlandschappen op de oude akkers en klimaatbestendige natuurgebieden in de beekdalen. ‘Met die gebiedsindeling kunnen we ondernemingen en functies verleiden om te veranderen. Het zet mensen aan het denken: past wat ik doe bij dit gebied, hoe verhouden mijn ambities zich tot de zone waarin ik me begeef, welk landgebruik is hier wenselijk?’

Innovatielab

De vraag rijst of bestuurders het aandurven om de drie gebiedstypen een officiële status toe te kennen. Bas van Wetten meent dat dit valt of staat met of de voordelen gezien worden. ‘Om functies te verplaatsen heb je bewegingsruimte nodig. Onze zonering biedt die schuifruimte. Bovendien is het een manier om nieuwe initiatieven niet op zichzelf te beoordelen, maar in een groter verband te plaatsen. Waar willen we met dit gebied heen, en past dit project daarbij?’

De vraag of en hoe de driedeling een status kan krijgen is een van de onderwerpen die Winkelmolen wil onderzoeken in een innovatielab. ‘De voorstellen uit de Eo Wijersprijsvraag gaan vooral over de omgeving, over het landschap. Ik wil die ideeën confronteren met de concrete keuzes waarvoor ondernemers in ons gebied staan.’ Ze hoopt dat de bedenkers van de printplaat, maar ook de makers van De Schakelkast (zie kader) mee willen doen. Van Wetten zegt geen nee, maar stelt wel voorwaarden. ‘Pas op dat het geen herhaling van zetten wordt. Vooraf moet duidelijk zijn wat de onderzoeksvragen zijn en wat met de resultaten beoogd wordt.’

***

De Schakelkast: aan de slag met gebiedsbouwstenen

Een andere Eo Wijers-finalist met potentie is ‘De Schakelkast’, opgesteld door een gevarieerd team van landschapsarchitecten, landbouwdeskundigen, systeemecologen en procesregisseurs. Mireille Winkelmolen van het Huis van de Kempen zou graag zien dat de negen gebiedsbouwstenen die het team op tafel legt – als instrumenten om een veerkrachtig natuurlijk systeem in de Kempen te combineren met een sterke gebiedsbeleving en kansrijke verdienmodellen – zo snel mogelijk worden uitgeprobeerd. Bijvoorbeeld de shelter belts, beplantingsstructuren die landbouwgewassen beschutting bieden tegen wind en vorst en tegelijkertijd de biodiversiteit en bodemkwaliteit verhogen.
Het is landschapsarchitect Marianne Verhoeven uit het hart gegrepen. De voorvrouw van De Schakelkast laat via Teams weten bezig te zijn om de ideeën verder te brengen. ‘We praten veel, geven overal lezingen, hebben zelfs een artikel gehad op de website van Nature today. Er is interesse, maar concrete opdrachten om met de bouwstenen aan de slag te gaan blijven vooralsnog achterwege.’
Verhoeven en haar teamleden merken dat de gebiedsbouwstenen op zich wel begrepen worden – zoals een waterplan, landschappelijk bouwen of wisselteelt –, maar dat steeds dezelfde vraag ter sprake komt: wie gaat dit regelen, wie voelt zich verantwoordelijk? Daarom wil Verhoeven met organisaties, overheden en ondernemers die voorop durven lopen – een group of the willing, zoals ze zelf zegt – verkennen hoe gebiedsbouwstenen tot uitvoering kunnen worden gebracht.

Toch gloren er lichtpuntjes. Zo wordt de shelter belt wellicht onderdeel van het Wageningse onderzoeksprogramma Klimap, waarin de effecten van dit soort landschapsstructuren nader wordt onderzocht. In Eersel greep Verhoeven de opdracht om een woonwijk te ontwerpen aan om haar ideeën over ‘landschapsinclusief bouwen’ in de praktijk brengen. Buiten de Kempen is Verhoevens bureau betrokken bij de landschapsvisie voor Elsendorp. ‘We hebben onze bouwstenen onderdeel gemaakt van de visie. Bovendien is de samenwerking tussen de bewonerscoöperatie, het waterschap, de provincie en de gemeente een testcase voor hoe een “schakelkast” zou kunnen werken.’

tekst: Mark Hendriks


De ontwerpen voor regio de Kempen en Groote Heide (en die voor de drie andere regio’s) zijn te bekijken op deze pagina: >> https://eowijers.nl/12finalisten/

 

 

Nieuwsbrief januari 2021

By Geen categorie

Artikel: Nooit meer watergebrek

De Eo Wijers Prijsvraag is alweer enige tijd geleden afgerond. De editie kende een rijke oogst aan visies, inzichten en aanbevelingen, waarvan we een aantal de komende periode zullen publiceren. Zo lieten we over ‘De Eeuwige Bron’, het winnend ontwerp van deze editie, een artikel schrijven. De Eeuwige Bron gaat over het probleem van droogte en de afnemende kwaliteit van het oppervlaktewater in het landelijk gebied van Twente. Door middel van interviews met drinkwaterbedrijf Vitens, de ontwerpers van H+N+S, Ruimtevolk en een agrariër legt journalist Mark Hendriks in heldere bewoordingen uit wat de waterproblemen op de Sallandse Heuvelrug inhouden, en waarom de Eeuwige Bron als ontwerp daarop een concreet antwoord kan zijn. Het artikel is te lezen > op onze website.
In de loop van de komende vijf maanden volgen meer artikelen over de verschillende oplossingen die de ontwerpteams in de vier regio’s voor ogen hebben.
In vogelvlucht kun je alle regio’s en de ingezonden ontwerpen nog eens bekijken > in deze video.

Verdiepend gesprek met de Rijksoverheid

Het bestuur van de Eo Wijers Stichting heeft medio januari een verdiepend gesprek gevoerd met de Rijksoverheid over de resultaten van de 11e Eo Wijers Prijsvraag, met als doel de kennis die is opgedaan te bespreken en bestuurders en beleidsmakers te inspireren. Daarbij ging het over de transitievoorstellen van alle 12 teams in de vier regio’s, het Essay ‘Wat niet kan is nog nooit gebeurd’ van Dirk Sijmons en Ingeborg Thoral en de vijf aanbevelingen voor een verrukkelijk landschap. De inzichten uit dit  gesprek zullen we binnenkort via onze website en social media delen.

Nieuwe voorzitter: Maurits de Hoog

De afgelopen editie werd geleid door Joost Schrijnen, die de schone taak had om het nieuwe format van de Eo Wijers Prijsvraag handen en voeten te geven. De evaluatie van deze editie is nog niet helemaal voltooid, maar we kunnen al zeggen dat de 11e Eo Wijers Prijsvraag mede dankzij hem een succes was. Hij geeft nu het stokje door aan Maurits de Hoog die de stichting in deze volgende fase zal besturen, met als eerste stip op de horizon de 12e editie in 2023.

We houden je op de hoogte via deze nieuwsbrief, de website en de social media.

Met geïnspireerde groet,
Bestuur en medewerkers van Eo Wijers

Artikel: Nooit meer watergebrek

By Geen categorie

Nooit meer watergebrek

De Eeuwige Bron: een nieuw waterwingebied op de Sallandse Heuvelrug

De band tussen boven- en onderwereld herstellen. Het klinkt als een eeuwenoude mythe, maar de woorden hebben betrekking op het bloedserieuze voorstel om met een nieuw waterwinningslandschap op de Sallandse Heuvelrug de samenhang tussen het ondergrondse watersysteem en het landgebruik erboven op orde te brengen. Het plan De Eeuwige Bron van Vitens, H+N+S Landschapsarchitecten, Ruimtevolk en Van Roosmalen Savelkoul – dit jaar winnaar van de elfde Eo Wijersprijs – voorziet in de langdurige beschikbaarheid van schoon en zoet water, onder meer door zuinig watergebruik te stimuleren, regenwater langer vast te houden en te zorgen dat water makkelijker in de grond infiltreert.


Precisielandbouw

Dat laatste hangt deels samen met de impact die het agrarisch gebruik heeft op de bodemkwaliteit, aldus landschapsarchitect Lodewijk van Nieuwenhuijze van H+N+S. ‘Met dit plan willen we de vervuiling door meststoffen en bestrijdingsmiddelen reduceren tot nagenoeg nul – zodat het grondwater niet vervuild raakt – en de bedrijfsvoering afstemmen op de draagkracht van de bodem. Daarnaast’, vervolgt hij, ‘willen we voorkomen dat bruikbaar regenwater door afstroming het gebied verlaat. Door op de hellingen houtwadi’s aan te leggen, kan het water infiltreren en teruggepompt worden naar de hogere delen.’ Die wadi’s zijn de houtwallen van de toekomst – lange stroken met bomen, struiken en andere beplanting met in het midden watergangen waarin de neerslag wordt opgevangen.

De bedenkers van De Eeuwige Bron verwachten dat met deze ingrepen vijf keer meer zoet water beschikbaar komt voor natuur, landbouw en de drinkwatervoorziening. Daarmee leggen zij een fundament voor de noodzakelijke omslag naar duurzame vormen van landbouw, het herstel van de biodiversiteit en het tegengaan van watertekorten tijdens droge periodes.

Tussen de nieuwe wadi’s op de flanken van de Sallandse Heuvelrug voorzien de makers van De Eeuwige Bron drie typen landbouw. Aan de voet gemengde akkerbouw- en veeteeltbedrijven. De bodemvruchtbaarheid wordt vergroot door per kavel te variëren met landbouwgewassen en compost toe te voegen – gemaakt van mest en uit de houtwadi’s afkomstig snoeiafval. Nabij de natuurgebieden is plaats voor boerderijen met een natuurvriendelijke bedrijfsvoering. Tot slot de invoering van ‘precisielandbouw’. In dit agrarische model krijgen de gewassen precies voldoende water, mest en voedingstoffen toegediend (veelal afkomstig van collega-bedrijven uit de buurt). Alles wordt door de planten opgenomen waardoor verspilling en vervuilende reststomen voorkomen worden.

Schoon water

Ondanks het wenkend perspectief dat De Eeuwige Bron biedt – nooit meer een tekort aan schoon water – is volgens de bedenkers wel een economische hefboom nodig om boeren mee te krijgen. Landschapsarchitect Van Nieuwenhuijze ziet heil in de energietransitie. ‘Boeren winnen op allerlei manieren energie, door in mestvergisters niet alleen compost te vervaardigen, maar ook warmte, of door elektriciteit op te wekken uit zonnecellen. Als we er in slagen om hun energieoverschotten – boeren produceren vaak meer dan ze verbruiken – op te slaan en te distribueren, ontstaan nieuwe verdienmodellen. Het geld dat boeren verdienen met de verkoop van duurzame energie kan het laatste zetje zijn om te investeren in de omslag naar de drie landbouwvormen die wij voorstellen.’

De Eeuwige Bron is een initiatief van Vitens. Het drinkwaterbedrijf heeft dagelijks te maken met de nijpende waterproblematiek: het tekort in droge periodes en de dalende kwaliteit van het oppervlaktewater – door landbouwemissies en medicijnresten. Duurzaamheidsmanager Jip Welkers: ‘We denken al enige tijd na over manieren om het aanbod van schoon water op natuurlijke wijze op peil te houden, zodat nazuivering minder vaak nodig is. We kunnen daarbij niet om de boeren heen. Niet alleen omdat landbouw en waterkwaliteit samenhangen, maar ook omdat wij door grondwateronttrekking de agrarische productie beïnvloeden.’ Ze kreeg van haar directie groen licht om over de eigen schaduw heen te springen om samen met natuurorganisaties, boeren en waterschappen op zoek te gaan naar een ‘eeuwige zoetwaterbron’.

Om de gesprekken met andere belanghebbenden – die soms lijnrecht tegenover elkaar staan – in goede banen te leiden, schakelde Welkers de strategen van Ruimtevolk in. ‘We adviseerden Vitens om een brede blik te hanteren’, licht Anne Seghers van het Utrechtse adviesbureau toe. ‘Daarmee neem je het beeld weg dat het hen alleen om drinkwater zou gaan. Door met De Eeuwige Bron de nadruk te leggen op maatschappelijke doelen, en op het prachtige landschap dat kan ontstaan, krijgen ze bij meer partijen de handen op elkaar.’ Seghers benadrukt dan ook dat het plan niet alleen goed uitpakt voor landbouw, natuurherstel en drinkwater. ‘We zien zeker ook kansen voor toerisme, recreatie, landgoedontwikkeling en zelfs woningbouw.’

Waterverspilling

Melkveehouder Rudie Freriks, namens LTO betrokken bij de herbenoeming van het gebied tot nationaal park, snapt dat Vitens aan de bel trekt. ‘De waterproblematiek is urgent. En ja, ik waardeer dat ze rekening proberen te houden met onze belangen. Maar het moet me van het hart: dit eeuwige-bron-plan is nogal ingrijpend. Het betekent dat ik en mijn collega’s óf moeten vertrekken óf onze bedrijfsvoering rigoureus moeten omgooien.’

Niettemin neemt Freriks deel aan gesprekken om de mogelijkheden van De Eeuwige Bron nader in beeld te brengen. ‘Het staat buiten kijf dat we een gezamenlijk belang hebben in de zorg voor voldoende schoon water. Maar we moeten dan wel oog houden voor de offers die elke groep moet brengen.’ De agrariër is bovendien sceptisch over de haalbaarheid. ‘Het aanbod van een eindeloze waterbron klinkt verleidelijk, maar is het reëel? Ik moet nog maar zien of zo’n houtwadi werkt. Trouwens, we zitten hier niet stil, hè. Al jaren werken we aan maatregelen om emissies omlaag te brengen en het gebruik van bestrijdingsmiddelen te verminderen.’

Desondanks geeft Freriks De Eeuwige Bron een kans. Maar, zo besluit hij, het mag niet de enige weg zijn. ‘Ik weet dat onze sector moet hervormen, maar we moeten ook de samenleving ter verantwoording roepen. Om in ieder geval iets te doen aan de waterverspilling in dorpen en steden, en aan de vele medicijnresten in het watersysteem.’

Kwartiermakers

Om de twijfels van Rudie Freriks weg te nemen, zinspelen de makers op proefprojecten. Zo broedt Jip Welkers op de aanleg van een proefwadi om zo brandende vragen van antwoorden te voorzien: hoe werkt het, hoeveel wadi’s zijn nodig, wat zijn de effecten op biodiversiteit, biomassa en waterhuishouding? Lodewijk van Nieuwenhuijze gaat het liefst snel met boeren aan de slag om uit te vogelen hoe ze gezamenlijk de bodemvruchtbaarheid kunnen verbeteren, hoe ze kringlopen (water, maar dus ook meststoffen) kunnen sluiten en hoe ze samen een duurzaam energiesysteem kunnen opzetten. Seghers wijst op het belang om dan meteen ook de organisatorische kant te verkennen. ‘Het ligt voor de hand om het waterbeheer in coöperatieve samenwerkingsverbanden op te pakken, maar het is ook denkbaar dat één partij als een rentmeester de kar trekt.’

Vitens lijkt daarvoor de aangewezen partij, maar Welkers is blij is dat de provincie Overijssel inmiddels kwartiermakers heeft aangesteld om de ideeën achter De Eeuwige Bron verder te brengen. ‘Uiteindelijk gaat het om publieke doelen en maatschappelijke ambities. Het is gewoonweg beter dat een overheid daarmee het land ingaat.’

Tekst: Mark Hendriks

Het ontwerpteam van ‘De Eeuwige Bron’ bestond uit: H+N+S Landschapsarchitecten, Ruimtevolk, Roosemalen en Savelkoul, Atelier Zwiers, Gees Kuit Advies en Vitens

Essay: Wat niet kan, is nog nooit gebeurd

By Geen categorie

Het Essay ‘Wat niet kan, is nog nooit gebeurd’ van Landschapsarchitecten Dirk Sijmons en Ingeborg Thoral beschrijft hoe sinds jaar en dag gepoogd wordt om het landelijk gebied te vernieuwen. Het bevat een analyse van hoe de inzendingen voor de elfde Eo Wijers Prijsvraag zich verhouden tot een aantal andere studies en lopende beleidstrajecten (zie de kaart hieronder) en een reflectie op de rol van het ruimtelijk ontwerp in de transities van deze tijd. Het essay staat ook in de eindpublicatie ‘Verrukkelijk Landschap’, te bestellen via Uitgeverij Blauwdruk.

>> Klik hier om het Essay te openen (PDF)

De Eeuwige Bron

By Geen categorie

Het ontwerp De Eeuwige Bron van H+N+S en Vitens is tot winnaar van de Eo Wijers Prijsvraag 2019-2020 gekroond. Dit plan beoogt een herziening van het bodem- en watersysteem op de Sallandse Heuvelrug, om zo voor lange tijd de beschikbaarheid van voldoende zoet water te garanderen. Door de nodeloze afstroming van water te stoppen, de sponswerking van de bodem te vergroten en kringlopen te sluiten, verwachten de makers dat op termijn vijf keer zo veel zoet water beschikbaar komt voor landbouw, natuur en de drinkwatervoorziening. Afstroming wordt onder meer gestopt door de aanleg van houtwadi’s op de hellingen, die de run-off opvangen.

De betekenis voor de landbouw is tweeledig: enerzijds dwingt het nieuwe waterwingebied boeren tot schonere vormen van voedselproductie, zonder emissies, en met akkerbouw en veeteelt die zijn afgestemd op de draagkracht van de bodem. Anderzijds zorgt het lonkend perspectief van ‘nooit meer watergebrek’ – naar analogie van het naoorlogse motto ‘nooit meer honger’ – voor bestaanszekerheid: als watertekorten straks geen probleem meer zijn, kunnen boeren op volle kracht vooruit. Daarmee hebben de makers van De Eeuwige Bron de boeren echt iets te bieden, namelijk de oplossing voor een acuut probleem waar ze elke dag mee te maken hebben, een nationaal probleem dat inmiddels zo groot is dat minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Waterstaat 100 miljoen euro vrijmaakt voor de aanpak ervan.

De jury noemt het plan compleet en uitvoerbaar. Dat laatste blijkt uit de vernuftige ideeën over hoe zo’n eeuwige bron gerealiseerd, ingericht en beheerd kan worden en waarbij, al gebruiken de inzenders de term niet, commonachtige organisatievormen voor de hand liggen. De coalitievorming bevindt zich in een vergevorderd stadium en de jury roemt de wijze waarop waterbedrijf Vitens boeren, natuurorganisaties en waterschap betrekt. Kleine kanttekening: het op techniek en ingenieurskunst gestoelde plan kan nog wel wat verbeeldingskracht en poëzie gebruiken.

> Klik hier voor De Eeuwige Bron op A4 formaat

 

 

Vijf aanbevelingen voor een Verrukkelijk Landschap

By Geen categorie

De opgaven in het landelijk gebied zijn groot. Een tanende bodemkwaliteit, de stikstofcrisis, langdurige droogte, de moeizame transitie naar duurzame energie, de teruggang in biodiversiteit en een agrarische sector die om moet, maar klem zit in een complexe systematiek waarin geopolitieke besluiten en harde concurrentie de dienst uitmaken. Bovendien woedt op het platteland een ‘strijd om de ruimte’. Waar moeten al die ruimteclaims (woningbouw, natuurontwikkeling, windparken, landbouw) een plek krijgen? De complexiteit van dit vraagstuk is enorm en wie terugblikt op de geschiedenis van het Nederlandse landbouw-, natuur- en landschapsbeleid ziet niet zomaar aanknopingspunten voor een goede afloop.

Met deze elfde editie van de Eo Wijers Prijsvraag bieden we enige lichtpuntjes, al zijn we ons bewust van de bescheiden impact die een ontwerpprijsvraag heeft op een onderwerp dat politiek en maatschappelijk zoveel losmaakt. 

We doen vijf aanbevelingen richting alle partijen met een sleutelrol in de vernieuwing van het landelijk gebied en de creatie van een ‘verrukkelijk landschap’:

I. Zorg op rijks- en provincieniveau voor een voedingsbodem waarop veelbelovende regionale plannen tot wasdom kunnen komen

II. Creëer en governance-model in de vorm van regionale commons

III. Het nijpende tekort aan zoet water is een vraagstuk dat verbindt, en commonvorming en regionale samenwerking in de hand werkt

IV. Geef ruimte aan innovatie en creativiteit, maar voorkom ‘wensdenken’

V. Betaal individuele boeren voor maatschappelijke diensten

>> Klik hier of op de afbeelding voor de volledige PDF met de aanbevelingen




Publicatie: Verrukkelijk Landschap

By Geen categorie

VERRUKKELIJK LANDSCHAP 
Naar een aantrekkelijk en vitaal platteland – Eo Wijers #11


Deze publicatie bevat de resultaten van de elfde Eo Wijers Prijsvraag. Onder de titel Verrukkelijk landschap schetsen twaalf ontwerpteams voor de regio’s in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (Zuid-Holland), Kempen en Groote Heide (Brabant), Twente (Overijssel) en Zuid-Limburg een perspectief. Dat doen ze tegen de achtergrond van grote opgaven voor het landelijk gebied: een tanende bodemkwaliteit, de stikstofcrisis, langdurige droogte, de moeizame transitie naar duurzame energie en de teruggang in biodiversiteit. Hoe kan de agrarische sector de stap maken naar duurzame kringlooplandbouw waarmee zowel de voedselvoorziening als de verblijfskwaliteit van het landschap verbetert?

In een boeiend essay ontrafelen Dirk Sijmons en Ingeborg Thoral de complexiteit van het vraagstuk en brengen ze de vele ideeën in kaart die de laatste jaren zijn ontwikkeld, ook buiten het kader van deze prijsvraag.
Het moment voor een doorbraak is daar. De resultaten van Verrukkelijk landschap zijn vertaald in vijf even doordachte als heldere aanbevelingen. En de inzendingen hebben alles in zich om richting te geven in deze urgente problematiek.

>> Bekijk het boek als PDF

>> Of bestel het bij Uitgeverij Blauwdruk. 


Uitgever: Blauwdruk
Tekst: Mark Hendriks, Dirk Sijmons, Ingeborg Thoral
Softcover, stofomslag, full colour
ISBN 9789492474377
Prijs: € 22.50
Te bestellen via >> https://www.uitgeverijblauwdruk.nl/verrukkelijklandschap/

Dit Nederlandschap

By Geen categorie

Dit Nederlandschap


Ik zie
vlakke velden
herkauwende koeien
bloeiende vlaktes
boeren
die de moed naar onze laarzen laten zakken

Ik zie
uitgeputte bodems
uitgeputte dieren
uitgeputte mensen
en dit Nederlandschap
afgemat
uitgedroogd
opgegeten
afgesloofd

Ons landschap een canvas
voor de onontgonnen gronden
de nog onbestaande paden
die we uit kunnen graven

Want ik zie de vlakke velden
en herkauwende koeien
alle bloeiende vlaktes
die op ons staan te wachten

En ze vragen om water
ze vragen om zaden
ze vragen om aandacht
ze vragen om meer

Ik zie
draaiende malers
molenwieken die me zeggen:
zie jij het ook?

Hier is plek voor iets nieuws
hier is leegte voor groei
hier is vlakte voor kansen
en ruimte voor nog een rivier.


 – Iris Penning

Iris Penning tijdens de Slotbijeenkomst. Foto: Bibi Veth