Verrukkelijk landschap; naar een aantrekkelijk en vitaal platteland

Voor de elfde editie van de Eo Wijersprijsvraag zijn we op zoek naar verrassende ideeën, scherpzinnige visies en intelligente ontwerpoplossingen voor het platteland van morgen. Ontwerpers, onderzoekers en opdrachtgevers worden uitgedaagd perspectieven te schetsen voor een veelzijdig en vitaal landelijk gebied, voor een landschap dat niet alleen betrouwbaar voedsel oplevert, maar ook een duurzame en gezonde woonomgeving is, met ruimte voor natuur, erfgoed en recreatie.

De hechte band tussen landschap en landbouw staat onder druk

Van productie- naar gebruikslandschap

We weten niet beter of landschap en landbouw zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De helft van de landbouwopbrengst (zo’n 6 miljard euro) wordt verdiend op ongeveer het halve deel van het Nederlandse grondgebied. Al eeuwenlang zijn de boeren de vormgevers en beheerders van het cultuurlandschap.

Maar die hechte band staat onder druk. Steeds meer agrarische activiteiten – glastuinbouw, zaadveredeling, opslag en verwerking – hebben het landschap niet langer nodig. Ze zijn footloose en kunnen overal en nergens (zelfs in de stad) worden gehuisvest. Tegelijkertijd claimen andere functies steeds meer ruimte: van monofunctionele productielandschappen moeten onze polders, zandgronden, droogmakerijen, klei- en komgronden en veenkoloniën uitgroeien tot ‘gebruikslandschappen’ waar wonen, natuur, erfgoed, ondernemerschap, landbouw en recreatie samengaan. Dit heeft hoe dan ook gevolgen voor het aanzien van het cultuurlandschap, voor de ruimtelijke kwaliteit van streken en gebieden.

Jongeren trekken weg, boerderijen staan leeg, voorzieningen onder druk – de plattelandsgemeenschap verschraalt

Het platteland kampt met prangende vraagstukken

De gewenste transformatie van eenzijdige voedsellandschappen naar multifunctionele leefomgevingen vindt plaats tegen een achtergrond van prangende vraagstukken. Veel boeren hebben moeite om het hoofd boven water te houden. Zij worstelen met bodemprijzen voor melk en vlees, met milieubeperkingen en met een gebrek aan opvolging. Elke dag stoppen agrariërs met hun bedrijf. Dit trekt een zware wissel op de sociaaleconomische slagkracht van de omgeving. Jongeren trekken weg, boerderijen komen leeg te staan, voorzieningen onder druk. Kortom, de plattelandsgemeenschap verschraalt.

Daarnaast hebben schaalvergroting en automatisering – bedoeld om de voedselproductie te optimaliseren – grote gevolgen. Mestoverschotten, de uitstoot van CO2 en ammoniak, fijnstof in de lucht en fosfaten in het grondwater tasten niet alleen de biodiversiteit en de landschapskwaliteit aan, maar zijn meer en meer een gevaar voor de volksgezondheid. Tel daarbij de eisen ten aanzien van dierenwelzijn en klimaatverandering – minder koolstofuitstoot, zorgvuldig omgaan met water, meer nadruk op regionale voedselketens – en de enorme opgave waarvoor het platteland staat is compleet.

Hoe draagt het regionaal ontwerp bij aan het schetsen van duurzame en economische perspectieven?

Op zoek naar goede ideeën

Het mag duidelijk zijn dat het landelijk gebied aan de vooravond staat van enorme veranderingen. Op dit moment ontbreken evenwel goede ideeën en vernuftige oplossingen om die gedaanteverwisseling in goede banen te leiden. Want hoe ziet het toekomstige platteland eruit? Hoe draagt het ruimtelijk ontwerp bij aan het schetsen van duurzame en economische perspectieven? Hoe borgen we op regionale schaal de ruimtelijke kwaliteit? Hoe genezen we de ‘landschapspijn’ die in sommige regio’s zo gevoeld wordt?

Heb jij de antwoorden, barst jij van de ideeën, grossier jij in scherpe visies? Houd dan deze website in de gaten. Binnenkort volgt meer informatie over de opzet en deelname.